Huis te Peize was een belangrijke havezate in het Drentse dorp Peize. Hoewel het gebouw tegenwoordig niet meer bestaat, heeft archeologisch onderzoek veel informatie opgeleverd over de geschiedenis, de bewoners en het dagelijks leven op deze adellijke woonplaats.
Ontstaan en geschiedenis
De havezate werd tussen 1511 en 1529 gebouwd door Wigbolt Lewe. Gedurende de daaropvolgende eeuwen werd het huis bewoond door verschillende adellijke families, die ieder hun stempel drukten op het landgoed. Het Huis te Peize vormde lange tijd een belangrijk bestuurlijk en sociaal centrum in de omgeving.
In 1625 vond er een buitengewone Landdag plaats. Ernst Casimir werd na het overlijden van prins Maurits tot nieuwe stadhouder van Drenthe gekozen. Uit de restanten werd een woning aan de Brinkweg gebouwd. Deze woning/boerderij staat er nog steeds. In 1818 werd de havezate afgebroken. Daarmee verdween een markant onderdeel van de lokale geschiedenis uit het Peizer landschap.
Archeologisch onderzoek
Hoewel het gebouw zelf verdwenen is, bleef de bodem waardevolle sporen bewaren. In 1959 werd het eerste archeologische onderzoek uitgevoerd door het Biologisch-Archaeologisch Instituut (BAI), tegenwoordig bekend als het Groninger Instituut voor Archeologie (GIA). Daarnaast bestaat er een schilderij waarop de havezate is afgebeeld, wat onderzoekers helpt een beeld te vormen van het voormalige uiterlijk van het gebouw.
In 1999 werd opnieuw onderzoek verricht. Archeologisch adviesbureau RAAP voerde toen een booronderzoek uit om meer inzicht te krijgen in de resten die nog in de ondergrond aanwezig waren.
Een jaar later, in 2000, kreeg ARC de gelegenheid om uitgebreider onderzoek te doen. Het doel was onder meer om de plattegrond van de oudste bewoningsfase van de havezate te reconstrueren. Daarbij werden verschillende onderzoeksmethoden ingezet, waaronder geofysisch onderzoek en aanvullend booronderzoek. Ook werd een proefsleuf aangelegd, waardoor veel archeologische vondsten aan het licht kwamen.
Bijzondere vondsten
De opgravingen leverden een groot aantal voorwerpen op die inzicht geven in het leven op en rond de havezate. Onder de vondsten bevonden zich:
Glas, Aardewerk, Botmateriaal, Metalen voorwerpen, Goudse pijpen, Leer, Hout, Brugpijlers, Een maalsteen, Een zeer groot mes.
Deze vondsten laten zien dat Huis te Peize niet alleen een adellijke residentie was, maar ook een plek waar dagelijks werd gewoond, gewerkt en gehandeld.
Hoewel Huis te Peize al ruim twee eeuwen verdwenen is, blijft de havezate een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van Peize. Uit de restanten van de havezate werd een woning aan de Brinkweg gebouwd. Deze woning/boerderij staat er nog steeds.
Huize Peize door Herman Collenius 1706 – Bron: Drents Archief
