Voor haar master archeologie heeft Anouk Kroezen stagegelopen bij Vondsten on Tour, een project van het Hunebedcentrum. Tijdens deze stage heeft zij onderzoek gedaan naar de archeologie van gemeente Westerveld en hier korte stukken over geschreven voor het Hunebednieuwscafé. Met haar stukken wil Anouk mensen meenemen in de rijke geschiedenis van Westerveld en laten zien hoeveel moois er te ontdekken valt. In deze artikelen vertelt Anouk meer over de opgraving van het urnenveld in het Koelingsveld bij Vledder.
Wie met de auto tussen Doldersum en Vledder rijdt, geniet van de prachtige omgeving vol bos, heide en weiland. Als je goed oplet, zie je vlak langs de weg twee heuvels liggen. Dit zijn de grafheuvels van Doldersum, bekend als ’tumuli a en b’ of als ‘de Generaal & de Majoor.’ Wat je niet kan zien, is dat het urnenveld dat op slechts een paar honderd meter van diezelfde weg ligt. In het Koelingsveld liggen namelijk enkele honderden crematies uit de late bronstijd en vroege ijzertijd!
De plattegrond van het urnenveld nabij Vledder (bron: Van der Sanden 2018)
De late bronstijd bracht een grote verandering met zich mee op het gebied van omgang met overledenen. Waar voorheen het begraven (inhumatie) van overledenen de standaard was, ging men rond de dertiende eeuw voor Christus over op het cremeren van de doden. Vanaf de late bronstijd tot en met de vroege ijzertijd werden de crematieresten meestal verzameld in een urn, waarna de urn werd begraven. In latere periodes werden crematies ook zonder urn begraven. Vaak werden urnen ook begraven in heuvels, maar in het geval van het Koelingsveld hebben we het over een grotendeels vlak urnenveld.
Voor de jaren dertig werd er vaak een urn gevonden. Schapen of andere dieren verstoorden de grond. Hierdoor kwam het zand bloot te liggen, wat vervolgens wegwaaide. Soms kwam hierbij een urn tevoorschijn, maar deze gingen vaak snel kapot, doordat ze in aanraking kwamen met de elementen. Hier en daar waren er ook enkele mensen die de urnen verzamelden. Vaak breken urnen gedurende de tijd in de grond ook al in scherven uiteen. De urnen worden dan ook vaak gerestaureerd, zoals die in de afbeelding hieronder. De klei die tussen de scherven in is gebruikt heeft een lichtere kleur dan de scherven van de urnen. Zo is in één oogopslag zichtbaar welke delen oorspronkelijk zijn en welke tijdens de restauratie zijn aangevuld.
Drie van de urnen die gevonden zijn in het urnenveld nabij Vledder (bron: NAD Nuis)
In 1937 heeft het Biologisch Archeologisch Instituut (de voorloper van het huidige Gronings Instituut voor Archeologie) onder leiding van Albert Egges van Giffen het Koelingsveld opgegraven. Tijdens deze opgraving heeft Van Giffen enkele honderden graven teruggevonden, hiermee behoort het urnenveld bij Vledder tot één van de grootste in Nederland! Veel van de crematiegraven hadden ook kringgreppels. Kringgreppels zijn greppeltjes die rondom de begraven urnen zijn gegraven, deze waren bij de opgraving nog goed te zien. Op de overzichtsfoto zijn ze op verschillende plekken te zien als lichte cirkels. Ook zijn er behalve urnen, een aantal brandskeletten aangetroffen in het urnenveld. Een brandskelet houdt in dat het lichaam wel verband is, maar dat het niet verast is, zoals bij een crematie. Een brandskelet bestaat dus uit verbrande, grotendeels intacte botten. Ook zijn er in dit urnenveld een aantal dodenhuisjes gevonden, kleine huisjes die bovenop begravingen werden gebouwd.
Overzichtsfoto van het urnenveld, samengesteld uit meerdere foto’s (bron: GIA)
Het urnenveld in het Koelingsveld laat zien hoe ingrijpend de gebruiken rond de dood veranderden in de late bronstijd. Wat vandaag een rustig Drents landschap lijkt, blijkt een plek waar honderden mensen hun laatste rustplaats kregen. Dankzij de opgraving uit 1937 en het zorgvuldig onderzoek naar de urnen en grafstructuren krijgen we een bijzonder inkijkje in het leven en de rituelen van bijna drieduizend jaar geleden. Zo wordt duidelijk dat onder de heide en het zand nog altijd verhalen uit de prehistorie verborgen liggen.
Bronnenlijst
GIA (1937) Overzicht urnenveld. Samengesteld: 1937-0125a tm 1937-0125d. Beschikbaar op: GIA Fotocollectie
Giffen, A.E. van (1939) ‘De tumuli a en b te Doldersum, Gem. Vledder’, Nieuwe Drentse Volksalmanak, 57, pp. 15-16.
Kooijmans, L.P.L., Broeke, P.W., van den, Fokkens, H. & Gijn, A., van (2005) Nederland in de prehistorie. Amsterdam: Prometheus.
Mols, E. (2014) Het kringgrep-urnenveld bij Vledder.
NAD Nuis (z.d.) Collectiesite. Beschikbaar op: NAD Nuis – collectiesite
Sanden, W.A.B. van der (2018) Geschiedenis van Drenthe, een archeologisch perspectief. Assen: Koninklijke van Gorcum.
