“Er zijn al veel potscherven en funderingen van huizen en boerderijen gevonden tijdens het aanleggen van een tunnel onder de N34, de ‘Hunebed Highway’ Gieten – Borger. De breedtematen van de huizen zijn erg groot: zeven meter. Deze breedte moet in één keer door balken zijn overspannen, wat de archeologen opmerkelijk noemen.”
Met deze woorden beschrijft het Nieuwsblad van het Noorden een bijzondere vondst, namelijk het middeleeuwse Gasselte. Voor het project Vondsten on Tour onderzoekt projectmedewerker Ilse Engels de verhalen achter de ontdekte bodemschatten van Drenthe. In dit artikel wordt er daarom aandacht besteed aan het verhaal van het middeleeuwse Gasselte.
Onder leiding van prof. H.T. Waterbolk en drs. Otto Harsema zijn tussen 1975 en 1977 verschillende opgravingen uitgevoerd ten westen van Gasselte, vanwege de aanleg van de nieuwe weg. In 1976 werd tussen maart en juni verder onderzoek verricht ten noorden van de Herenkampsweg. Aan de noordzijde trad een duidelijke verdunning van de sporen op, wat erop wees dat hier de randzone van de nederzetting lag. Vanaf november 1976 werd het archeologisch werk hervat ten zuiden van de weg. Hoewel het onderzoek in januari 1977 moest worden stopgezet, was het einde van de nederzetting aan de zuidzijde toen nog niet bereikt. Over een lengte van ongeveer 450 meter zijn tussen 1975 en 1977 in een duidelijk noord-zuid gerichte rij een tiental aan elkaar grenzende boerenerven uit de late middeleeuwen aangetroffen.
Op deze boerenerven zijn boerderijen aangetroffen van het type Gasselte A, B en B’. Een boerderijtype wordt in de archeologie doorgaans vernoemd naar de vindplaats waar dit type voor het eerst is herkend en beschreven. Deze vondsten in en rond Gasselte vormden daarmee de basis voor het onderscheiden en definiëren van deze boerderijtypen. De boerderijen waren zwaar gebouwd en hadden karakteristieke gebogen wanden. Met een lengte van 25 tot 30 meter beschikten de bewoners over een woon- en werkoppervlak van circa 200 m². Het woongedeelte van een boerderij is te herkennen aan de haardkuilen. De wanden daarvan bestonden uit staande planken waarvan de uiteinden in houten staanders rustten.
https://www.waddenacademie.nl/fileadmin/inhoud/pdf/03-Thema_s/Cultuur/10-042_Waddenlezing_Waterbolk.pdf.
Naast allerlei andere dieren waren runderen voor de bewoners het belangrijkste vee. Waarschijnlijk stonden zij in de uitkubbingen (verbredingen) van de boerderijen, herkenbaar aan grondsporen van veeboxen. Deze uitkubbingen hadden wanden van gevlochten wilgentenen die met leem waren bestreken. Op de erven stonden verder ook schuren, komhutten, waterputten en zevenhoekige roedenbergen.
Tijdens de opgravingen zijn scherven van kogelpotten en enkele stukken geïmporteerd aardewerk gevonden, evenals maalsteenfragmenten van basaltlava en sporadisch ijzerwerk.
Deze vondsten zijn opgenomen in de collectie van het Drents Museum. Daarnaast heeft Willem van Zeist, archaeobotanist aan de Universiteit Groningen, onderzoek gedaan naar de vele grondmonsters met verkoolde plantenresten. Hieruit blijkt dat rogge, gerst en haver in wisselbouw werden geteeld. Ook trof hij sporen aan van vlas, tuinbonen en erwten, die waarschijnlijk op de zolder werden opgeslagen.
Dit type boerderij is echter niet uniek voor Gasselte. Vergelijkbare plattegronden zijn gevonden in Pesse en Peelo. Zelfs in enkele kleistreken, zoals aan de Westerseweg in Groningen, zijn fragmenten aangetroffen. Via de zandgronden lijkt het boerderijtype Gasselte zich te hebben verspreid naar de terpen en het wierdengebied tot aan de kustlijn van de Waddenzee.
De opgravingen bij Gasselte hebben een duidelijk beeld opgeleverd van een middeleeuwse nederzetting. De vondsten tonen niet alleen hoe de boerderijen waren gebouwd en gebruikt, maar geven ook inzicht in het dagelijks leven van de bewoners, hun landbouwpraktijken en hun contacten met andere regio’s. Het terugkerende boerderijtype in nederzettingen elders in Nederland en de aanwezigheid van zowel lokaal als geïmporteerd materiaal laten zien dat Gasselte deel uitmaakte van een breder netwerk.
Bronnen:
Gasselte boerderijen: Migratie van zand naar klei, Scheele & Rollingswier, 2015
https://www.researchgate.net/publication/286933291_Gasselte_boerderijen_migratie_van_zand_naar_klei
Geschiedenis van Drenthe: Een archeologisch perspectief, Wijnand van der Sanden, 2018.
Wonen op het Wad: 1500 jaar boerderijbouw op onbedijkte kwelders, H.T. Waterbolk, 2009
https://www.waddenacademie.nl/fileadmin/inhoud/pdf/03-Thema_s/Cultuur/10-042_Waddenlezing_Waterbolk.pdf
Getimmerd verleden: Sporen van voor- en vroeghistorische houtbouw op de zand- en kleigronden tussen Eems en IJssel, H.T. Waterbolk, 2009.
Verleden land: Archeologische opgravingen in Nederland, Bloemers, Louwe-Kooijemans en Sarfatij, 1981.
