In dit artikel neemt archeoloog Fred van den Beemt de lezer mee in een verhaal over de rijke archeologische geschiedenis van Coevorden. De geschiedenis van Coevorden begint duizenden jaren geleden. Lang voordat er sprake was van een stad, een kasteel of vestingwerken, trokken de eerste mensen door het landschap van wat nu Zuidoost-Drenthe is. Door de bijzondere ligging op de overgang van hogere zandgronden, beekdalen en uitgestrekte veengebieden groeide dit gebied uit tot een archeologisch interessant gebied.
De eerste bewoners
De oudste sporen van menselijke aanwezigheid dateren uit de Steentijd, meer dan 12.000 jaar geleden. Jagers en verzamelaars vestigden zich op de droge zandgronden langs de beekdalen. Zij lieten vuurstenen werktuigen en resten van tijdelijke kampementen achter. Later verschenen de eerste boeren van de Trechterbekercultuur, die het landschap blijvend veranderden door akkerbouw en veeteelt.
De tijd van de hunebedbouwers
Rond 3400 voor Christus bouwden de eerste boeren indrukwekkende grafmonumenten van grote zwerfkeien: de hunebedden. In de gemeente Coevorden bevinden zich drie van deze prehistorische monumenten: de hunebedden D49, D50 en D51 bij Schoonoord en Sleen.
Het bekendste is zonder twijfel hunebed D49, beter bekend als de Papeloze Kerk. Dit monument kreeg zijn naam doordat hier in de zestiende eeuw geheime protestantse hagepreken werden gehouden. Het hunebed werd in de twintigste eeuw zorgvuldig gerestaureerd door archeoloog Albert Egges van Giffen en geldt tegenwoordig als een van de meest complete hunebedden van Nederland.
Grafheuvels en akkers uit de Bronstijd en IJzertijd
Na de tijd van de hunebedbouwers bleef het gebied intensief bewoond. Tijdens de Bronstijd en IJzertijd ontstonden grafheuvels, urnenvelden en uitgestrekte akkercomplexen die bekend staan als Celtic fields. Vooral het gebied rond Schoonoord, Noord-Sleen en het Sleenerzand is rijk aan dergelijke archeologische resten.
In de gemeente Coevorden zijn bijzondere vondsten gedaan. In de grafheuvel, nu genoemd, de Galgenberg werd een rijk graf uit de Midden-Bronstijd ontdekt. De overledene kreeg kostbare grafgiften mee, waaronder gouden sieraden, een bronzen bijl, een armband en bronzen pijlpunten. Archeologen vermoeden dat hier een belangrijke leider of hoofdman van zijn gemeenschap werd begraven. Het graf wordt ook het graf van de “Hoofdman van Sleen”genoemd.
Vroege Middeleeuwen
Een tweede uniek graf wat behoort tot de rijkste graven van Nederland is het graf van de “Prinses van Zweeloo. Het dateert uit de vroege middeleeuwen. Het graf werd in 1952, niet ver van de kerk van Zweeloo opgegraven. Na het vinden van het graf werd het ingekist en overgebracht naar een laboratorium. Bij het verder uitgraven van het graf werden diverse bijzondere sieraden gevonden, waaronder bronzen spelden, een ketting van glazen kralen en een snoer van barnstenen kralen. Verder een zilveren ringetje, een eveneens zilveren toiletgarnituur en een bronzen sierspeld in de vorm van een vlinder. Daarnaast werden grote barnstenen en glazen kralen gevonden, bronzen ringen, armbanden en sleutels.
Ook de kleding wees uit dat het ging om een dame van hoge welstand. De bewaard gebleven linnenfragmenten bleken van een zeer fijne kwaliteit.
Boeiend is het Hunnenkerkhof aan de Grevenbergsweg bij Oosterhesselen. Het is een prehistorisch grafveld uit de IJzertijd (ongeveer 600–400 v.Chr.) en behoort tot de belangrijkste archeologische grafvelden van Drenthe. Het is voor een deel opgegraven en zijn de sporen in het landschap teruggebracht.
Graf van de prinses van Zweeloo, aquarel van Olaf Goubitz.
De prinses van Zweeloo, aquarel van Olaf Goubitz.
De verborgen schatten van de beekdalen
Niet alleen de hogere zandgronden zijn archeologisch waardevol. Ook de beekdalen van onder meer de Geeserstroom, Aalderstroom en Westerstroom vormen ware schatkamers van het verleden. Door de natte omstandigheden zijn hier resten van oude landschappen, bewoningssporen en organisch materiaal uitzonderlijk goed bewaard gebleven. Deze gebieden bieden archeologen een unieke blik op het leven van mensen die hier duizenden jaren geleden woonden. Dat bleek onlangs toen het Nieuwe Drostendiep een metamorfose onderging. Bij de graafwerkzaamheden daarvoor werden verrassende vondsten gedaan van prehistorie tot heden.
Het ontstaan van de stad Coevorden
In de Middeleeuwen kreeg het gebied een nieuwe betekenis. Op een strategische doorgang tussen de hogere zandgronden en het moerassige Bourtangerveen ontstond Coevorden, letterlijk de “koe-voorde”: een plaats waar vee een waterloop kon oversteken.
Dankzij de gunstige ligging groeide Coevorden uit tot een belangrijk handels- en machtscentrum. Archeologisch onderzoek heeft resten blootgelegd van middeleeuwse bewoning, handelsactiviteiten, verdedigingswerken en voorgangers van het latere kasteel.
Kasteel en vestingstad
Het hart van de middeleeuwse stad werd gevormd door een kasteel en een zogenaamde motte, een kunstmatig opgeworpen heuvel waarop een versterking stond. De motte van Coevorden behoort tot de belangrijkste archeologische monumenten van Drenthe.
Vanaf de zestiende en zeventiende eeuw ontwikkelde Coevorden zich tot een belangrijke vestingstad. Rond de stad verrees een uitgebreid stelsel van wallen, bastions, grachten en poorten. Bij archeologische opgravingen zijn resten van deze verdedigingswerken teruggevonden, evenals een zeventiende-eeuws kruithuis, wapens, musket- en kanonskogels, munten en talloze gebruiksvoorwerpen.
Zelfs soldatengraven uit de Tachtigjarige Oorlog kwamen aan het licht. Deze vondsten maken duidelijk welke belangrijke rol Coevorden speelde in de militaire geschiedenis van Noord-Nederland.
Literatuur:
Beuker, Jaap; Sporen in de grond in: H. Gras e.a. (ed.) Drenthe’s Veste. De geschiedenis van Coevorden, 1998
Coevorder Cahier; Van prehistorie tot de middeleeuwen, 1977
Gemeente Coevorden; Het Kapitaal van Coevorden Erfgoednota, 2016
Gras, H. e.a.; De geschiedenis van Coevorden, 1998
Minderhoud, H.D.; Coevorden, Stadt en heerlickheyt, Grepen uit de geschiedenis van stad en buurschappen, 1977 www.canonvannederland.nl/nl/drenthe/coevorden/prinses-van-zweeloo’
