In Drenthe zijn er verschillende oude culturen bekend, vooral uit de neolithische periode, waar de hunebedden de belangrijkste grafmonumenten zijn van de trechterbekercultuur. Naast deze grafmonumenten zijn er ook culturen die de doden apart begroeven, zoals de standvoetbekercultuur en de klokbekercultuur. De opgraving uit 1957 in Anloo heeft meer inzicht gegeven in deze oude samenlevingen. In dit artikel verteld archeoloog Fred van den Beemt meer over de archeologische geschiedenis van de boswachterij in Anloo.
De locatie Anloo was al in 1950 opgemerkt vanwege oppervlaktevondsten van trechterbekeraardewerk uit de tijd van de hunebedden. De voorgenomen opgraving van het aangrenzende heideveld was steeds weer uitgesteld, totdat Prof. Glasbergen in de herfst van 1957 ontdekte, dat de vindplaats was omgeploegd en ten dele ingezaaid en geplant met jong bos. Het terrein lag vol met scherven en vuursteen. Waarschijnlijk zijn door het ploegen bewoningslagen verdwenen, zo ook van de trechterbekercultuur. Alleen de diepste sporen zijn bewaard gebleven.
Kort na deze vondsten werd door archeologen van het toenmalig Biologisch Archeologisch Instituut (BAI) van de Universiteit Groningen, gestart met een opgraving. Er werden sporen van palissaden gevonden, wat erop wijst dat er een soort omheining was waar mogelijk vee werd gehouden.
Prof. Waterbolk onthulde in zijn verslaglegging in de NDVA van 1959 dat deze omheining niet bij de trechterbekercultuur hoort. Prof. Leendert Louwe Kooijmans (2017) is van mening dat de veekraal symbool staat voor het agrarische karakter van de trechterbekercultuur, maar zou ook een versterkte woonplaats kunnen zijn geweest. De palissade is gebouwd op een belangrijke prehistorische route op de Hondsrug.
De ontdekkingen zijn verrassend, zo schrijft Prof. Waterbolk in de Drentse Volksalmanak; de omheining was tweemaal vernieuwd en groter gemaakt, met poorten die de toegang controleerden. Dit kan er op wijzen op dat er kuddes vee binnen de omheining werden gehouden, wat suggereert dat de nederzetting een belangrijke rol speelde in de levensstijl van de mensen.
De archeologen van het BAI vonden in kuilen ook gebruiksvoorwerpen behorende tot de trechterbekercultuur, zoals schrabbers en maalstenen. Dit biedt een breder beeld van het dagelijks leven van de mensen en laat zien dat er naast de grafgiften in hunebedden ook huishoudelijke voorwerpen waren.
Het terrein bevatte meer dan alleen de nederzetting en de vlakgraven; er waren ook sporen van een urnenveld.
De opgraving in Anloo heeft een diepgaand inzicht gegeven in de neolithische geschiedenis van deze plek en de verschillende culturen die daar hebben geleefd.
Hier zijn enkele belangrijke punten en ontdekkingen die tijdens en naar aanleiding van de opgraving aan het licht zijn gekomen:
- Nederzettingen en Omheiningen: De ontdekking van palissaden en omheiningen wijst erop dat er georganiseerde nederzettingen waren waar mensen samenleefden en vee hielden. Dit was een belangrijke stap in de ontwikkeling van agrarische samenlevingen, waar het houden van dieren en landbouw cruciaal was voor het levensonderhoud.
- Verschillende Culturen: De opgraving heeft aangetoond dat de nederzettingen niet alleen verbonden zijn met de trechterbekercultuur, maar ook met de standvoetbekercultuur en de klokbekercultuur. Dit geeft aan dat er van de ene bewoningstijd naar de volgende, gebruiken en ideeën zijn meegenomen of zijn overgenomen.
- Grafvelden en Begrafenispraktijken: De vondst van vlakgraven buiten de omheining is significant omdat het inzicht geeft in hoe verschillende groepen hun doden begroeven. Dit biedt een blik op hun religieuze en culturele overtuigingen.
- Huishoudelijke Voorwerpen: De opgraving heeft een schat aan gebruiksvoorwerpen opgeleverd, zoals maalstenen, schrabbers en bakplaten. Dit wijst op een diversiteit aan activiteiten en een ontwikkeling van technologie en ambachten. Dergelijke voorwerpen helpen archeologen om een beter beeld te krijgen van het dagelijkse leven van de mensen.
- Veranderende Culturen: De ontdekking van verschillende lagen en types aardewerk impliceert dat er een evolutie van culturele praktijken en stijlen heeft plaatsgevonden.
- Prehistorisch en historische landschap Boswachterij Anloo toont een prachtig en veelzijdig landschap dat rijk is aan prehistorische en historische elementen. Een van de meest prominente kenmerken is hunebed D11, een indrukwekkend grafmonument dat dateert uit de hunebedcultuur van ongeveer 3000 voor Christus. Dit hunebed, opgebouwd uit grote zwerfkeien, biedt een fascinerend inzicht in de begrafenisrituelen van de vroegere bewoners.
Naast het hunebed zijn er tal van grafheuvels te vinden die eveneens getuigen van de begrafenispraktijken uit de prehistorie. Deze heuvels, vaak omringd door een natuurlijke omgeving, zijn stille getuigen van de eeuwenoude geschiedenis van het gebied.
De zogenaamde “Celtic fields” zijn ook een belangrijk aspect van het landschap. Dit zijn landbouwakkers die teruggaan tot de ijzertijd en die inzicht geven in de agrarische organisatie van de vroegere gemeenschappen. Ze vormen een netwerk dat de landbouwtechnieken en het leven van de mensen in die tijd weerspiegelt.
Verschillende prehistorische wegen lopen door het gebied, wat erop wijst dat Anloo ooit een belangrijk punt was voor transport en communicatie tussen verschillende nederzettingen.
Onderduikershol
Het gebied herbergt een onderduikershol uit de Tweede Wereldoorlog, wat uitgroeide tot een “hoofdkwartier” waar verzetsstrijders elkaar ontmoetten om plannen te beramen en uit het zicht te blijven voor de bezetter. Dit hol voegt een meer recente historische laag toe aan het landschap van dit gebied, waardoor het een unieke plek is waar prehistorische en moderne geschiedenis samenkomen. Met al deze facetten vormt boswachterij Anloo een fascinerend erfgoedgebied dat bezoekers de kans biedt om door de tijd te reizen en de rijke geschiedenis van de mensheid te verkennen.
Bronnen:
De opgravingsgegevens en de vondsten bevinden zich in het Noordelijk Archeologisch Depot (NAD) in Nuis.
Louwe Kooijmans, Leendert, Onze vroegste voorouders, De geschiedenis van Nederland in de steentijd van het begin tot 3000 vC, Amsterdam, 2017.
Waterbolk, H.T., Nieuwe Drentse Volksalmanak 1959, p. 187-196, ill.
Website www.historischanloo.nl/projecten/onderduikershol/
Photo collection GIA, https://dbc.rug.nl/digital/collection/GIA-fotos
Mailverkeer en gesprek met Joke en Jan Benjamins uit Anloo over het onderduikershol.
